Cuối tháng 11, Sài Gòn lẽ ra đã bước vào thời điểm dễ chịu hơn: mùa mưa gần kết thúc, gió Đông Bắc bắt đầu xuất hiện và những buổi sáng thường bớt oi hơn. Thế nhưng những ngày này, trời vẫn xanh gắt, nắng đổ xuống mặt đường từ sớm và nhiệt độ cao nhất phổ biến quanh 33–35°C. Cảm giác nóng càng rõ ở những đoạn phố ít bóng cây.
Đây không chỉ là một cảm nhận chủ quan. Trong bản tin khí hậu tháng 11/2026, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia dự báo nhiệt độ trung bình tại Nam Bộ cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,5–1°C. Trên phạm vi cả nước, mức chênh lệch phổ biến là 1–2°C. Tuy nhiên, tháng 11 chưa kết thúc, nên đây vẫn là dự báo khí hậu tháng chứ chưa phải kết luận từ toàn bộ số liệu quan trắc thực tế.
Vì sao cuối tháng 11 năm nay lại nóng như vậy? Câu trả lời nằm ở sự kết hợp của nhiều lớp nguyên nhân: một đợt El Niño rất mạnh, nền khí hậu toàn cầu đã ấm lên, thời điểm chuyển mùa tại Nam Bộ và chính cấu trúc đô thị của Sài Gòn.
Khi gió tín phong suy yếu, vùng nước ấm lan về phía đông, nước lạnh trồi lên yếu đi và vùng mưa cũng dịch chuyển theo.
Trong điều kiện bình thường, gió tín phong thổi từ đông sang tây dọc vùng xích đạo Thái Bình Dương. Gió đẩy lớp nước ấm về phía Indonesia và phía tây Thái Bình Dương. Ở phía đông, gần bờ Nam Mỹ, nước lạnh từ sâu bên dưới trồi lên thay thế. Khối nước ấm phía tây làm không khí bốc lên, tạo mây và mưa; sau đó không khí di chuyển trên cao rồi hạ xuống ở phía đông. Hệ thống tuần hoàn này được gọi là hoàn lưu Walker.
Khi El Niño hình thành, gió tín phong yếu đi. Nước ấm không còn bị dồn mạnh về phía tây mà lan về trung tâm và phía đông Thái Bình Dương. Vùng đối lưu và mưa cũng dịch chuyển theo. Vì đại dương và khí quyển liên kết với nhau, sự thay đổi trên một vùng biển rất lớn có thể làm biến đổi các luồng gió, vị trí mưa và nhiệt độ ở những khu vực cách xa hàng nghìn kilômét (NOAA Climate.gov).
El Niño không phải một cơn bão và cũng không phải một đợt nắng nóng riêng lẻ. Đó là pha nóng của hệ thống dao động đại dương–khí quyển ENSO, thường phát triển trong nhiều tháng và tác động đến xác suất xuất hiện các kiểu thời tiết. Nó làm một số điều kiện trở nên dễ xảy ra hơn, nhưng không quyết định chính xác thời tiết của từng ngày.
EL NIÑO 2026 MẠNH ĐẾN MỨC NÀO?
Ngày 12/11/2026, Trung tâm Dự báo Khí hậu Hoa Kỳ cho biết El Niño đang tiếp tục mạnh lên. Chỉ số nhiệt độ mặt biển tại vùng Niño 3.4 đạt khoảng +2,5°C, còn xác suất El Niño mạnh đến rất mạnh duy trì qua giai đoạn tháng 1–3/2027 vẫn trên 79%. NOAA cũng ước tính khả năng sự kiện này đạt ngưỡng lịch sử trong các mùa ba tháng cuối năm 2026 vào khoảng 60%.
Cơ quan khí tượng Việt Nam nhận định El Niño có khả năng duy trì ở cường độ rất mạnh trong thời kỳ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027. Dự báo này đi cùng nhận định nhiệt độ tháng 11 trên cả nước cao hơn trung bình nhiều năm, còn tháng 12/2026 và tháng 1/2027 tại Nam Bộ có thể tiếp tục cao hơn khoảng 1–2°C.
Với khu vực phía tây Thái Bình Dương, El Niño thường làm đối lưu và mưa có xu hướng dịch ra xa. Nam Bộ có thể có ít ngày mưa hơn, mùa mưa kết thúc sớm hơn hoặc xuất hiện nhiều khoảng nắng liên tục hơn. Khi mây và mưa giảm, mặt đất nhận bức xạ mặt trời trong thời gian dài hơn và nhiệt độ ban ngày dễ tăng. Nhưng đây là xu hướng xác suất: một tháng El Niño vẫn có thể có mưa lớn, và tổng lượng mưa cả tháng vẫn có thể gần mức bình thường nếu chỉ vài trận mưa mạnh đóng góp phần lớn lượng nước.
EL NIÑO CÓ PHẢI DO BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU GÂY RA?
Không. El Niño là một dao động tự nhiên đã xuất hiện từ rất lâu trong hệ thống khí hậu. Tổ chức Khí tượng Thế giới nhấn mạnh El Niño không do biến đổi khí hậu gây ra; hiện cũng chưa có bằng chứng chắc chắn rằng biến đổi khí hậu làm El Niño xuất hiện thường xuyên hơn hoặc mạnh hơn.
Nhưng điều đó không có nghĩa hai hiện tượng không liên quan. Có thể hình dung El Niño như một đợt dao động tạm thời đặt trên một mặt nền đang ấm dần. El Niño đẩy nhiệt độ lên trong một số mùa; biến đổi khí hậu do con người làm nhiệt độ nền cao hơn qua nhiều thập niên. Khi hai yếu tố trùng nhau, một pha nóng tự nhiên diễn ra trong một thế giới vốn đã nóng hơn trước.
WMO giải thích rằng đại dương và khí quyển ấm hơn chứa nhiều năng lượng và hơi ẩm hơn, vì vậy biến đổi khí hậu có thể khuếch đại hậu quả liên quan đến El Niño, gồm nắng nóng, hạn hán hoặc mưa cực đoan tùy khu vực. El Niño thường chỉ tồn tại khoảng 9–12 tháng; khí nhà kính tích tụ và làm ấm khí hậu trong thời gian dài hơn rất nhiều.
BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐÃ THAY ĐỔI “MẶT SÀN” NHIỆT ĐỘ
Theo IPCC, các đợt nóng cực đoan đã trở nên thường xuyên và dữ dội hơn tại phần lớn các vùng đất liền kể từ thập niên 1950; biến đổi khí hậu do con người là nguyên nhân chính của xu hướng này. Ở Đông Nam Á, nhiệt độ trung bình năm đã tăng rõ rệt trong những thập niên qua, đồng thời số ngày và đêm nóng tăng lên.
Điều này rất quan trọng khi giải thích cái nóng năm 2026. El Niño giúp lý giải vì sao năm nay có thể lệch khỏi một năm trung bình. Biến đổi khí hậu giúp lý giải vì sao chính mức “trung bình” mà chúng ta đang sống cùng cũng ngày càng cao hơn so với vài thập niên trước.
Tuy nhiên, chưa thể dựa vào một tuần nóng ở Sài Gòn để tính chính xác bao nhiêu phần mười độ đến từ El Niño và bao nhiêu đến từ biến đổi khí hậu. Muốn trả lời câu hỏi ấy cần một nghiên cứu quy kết khí hậu riêng, sử dụng chuỗi quan trắc dài và các mô hình so sánh thế giới hiện tại với một thế giới không có lượng khí nhà kính do con người phát thải. Bài viết này chỉ xác định những cơ chế và xu hướng phù hợp với các bằng chứng hiện có.
TẠI SAO 34°C NGOÀI ĐƯỜNG CÓ THỂ KHÓ CHỊU HƠN NHIỀU?
Nhiệt độ trong bản tin thường là nhiệt độ không khí đo theo tiêu chuẩn khí tượng. Cơ thể người trên đường còn chịu bức xạ trực tiếp từ Mặt Trời, độ ẩm, gió và nhiệt phát lại từ mặt đường, tường nhà, mái tôn. Vì vậy hai nơi cùng có nhiệt độ không khí 34°C vẫn có thể tạo cảm giác hoàn toàn khác nhau.
Sài Gòn có mật độ bê tông, nhựa đường và công trình xây dựng cao. Những bề mặt này hấp thụ năng lượng Mặt Trời vào ban ngày rồi giải phóng nhiệt trở lại môi trường. Đây là một phần của hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. IPCC nhận định biến đổi khí hậu có thể tiếp tục khuếch đại hiệu ứng đảo nhiệt tại nhiều thành phố châu Á.
Cây xanh giúp giảm mức phơi nhiễm đó theo hai cách. Tán cây ngăn bức xạ chiếu trực tiếp xuống người và mặt đường; lá cây còn làm mát không khí qua quá trình thoát hơi nước. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ xác nhận cây và thảm thực vật có thể hạ nhiệt độ bề mặt lẫn không khí bằng bóng râm và thoát hơi nước. WHO cũng lưu ý việc mất không gian xanh làm tăng mức phơi nhiễm nhiệt trong thành phố.
Trong một thành phố ngày càng nóng, tán cây là một phần của hạ tầng thích ứng khí hậu. Việc chăm sóc cây cần đồng thời bảo đảm an toàn, duy trì bóng mát ở mức có thể và trồng cây thay thế khi phải chặt bỏ.
CÓ NÊN GỌI ĐÂY LÀ “NẮNG NÓNG LỊCH SỬ”?
Chưa nên. Đến ngày 22/11, tháng vẫn chưa kết thúc và chúng ta chưa có bộ số liệu quan trắc hoàn chỉnh để xếp hạng tháng 11/2026 so với toàn bộ chuỗi lịch sử. Thuật ngữ “nắng nóng” trong nghiệp vụ khí tượng cũng có ngưỡng và tiêu chí cụ thể, không nên chỉ dựa trên cảm giác hoặc một mức nhiệt tại một thời điểm.
Điều có thể nói với căn cứ rõ ràng là: cơ quan khí tượng dự báo nền nhiệt Nam Bộ tháng 11/2026 cao hơn trung bình nhiều năm; một El Niño rất mạnh đang diễn ra; khí hậu dài hạn đã ấm lên; và điều kiện đô thị có thể làm mức nóng mà người dân thực sự chịu cao hơn con số nhiệt độ không khí.
SÀI GÒN CẦN CHUẨN BỊ CHO MỘT KIỂU NÓNG MỚI
El Niño rồi sẽ suy yếu. Nhưng phần nhiệt tăng do biến đổi khí hậu không biến mất cùng El Niño. Vì thế, câu chuyện không chỉ là chịu đựng vài ngày nắng cuối tháng 11 mà còn là cách thành phố thích ứng với những mùa nóng ngày càng khó đoán.
Những giải pháp thiết thực gồm bảo vệ và mở rộng tán cây đường phố, tạo bóng râm tại trạm xe buýt và vỉa hè, tăng bề mặt thấm nước, dùng vật liệu ít hấp thụ nhiệt, bố trí điểm uống nước và nghỉ mát cho người làm việc ngoài trời, đồng thời cảnh báo sớm những ngày có nguy cơ cao. Việc chăm sóc cây cần đồng thời đáp ứng an toàn và duy trì bóng mát cho cộng đồng.
Cái nóng cuối tháng 11/2026 cho thấy ba tầng của cùng một vấn đề: El Niño làm thời tiết năm nay lệch khỏi nhịp quen thuộc; biến đổi khí hậu nâng nền nhiệt lâu dài; còn cách xây dựng và quản lý thành phố quyết định chúng ta phải chịu phần nhiệt ấy nặng đến đâu. Hiểu đúng từng tầng nguyên nhân sẽ giúp Sài Gòn tránh những giải thích đơn giản và lựa chọn được những biện pháp thích ứng hiệu quả hơn.
NGUỒN THAM KHẢO
1. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia — Dự báo khí hậu tháng 11/2026
3. NOAA Climate Prediction Center — ENSO Diagnostic Discussion, 12/11/2026
4. NOAA Climate.gov — El Niño and La Niña: Frequently Asked Questions
5. World Meteorological Organization — WMO: Prepare for El Niño
6. IPCC — AR6 Synthesis Report
7. IPCC — Regional Atlas: South East Asia
8. IPCC — Climate Change 2022, Chapter 10: Asia
9. U.S. Environmental Protection Agency — Benefits of Trees and Vegetation