Odyssey: hành trình về nhà của Odysseus

Trước khi xem The Odyssey phiên bản điện ảnh năm 2026, điều đáng nhớ nhất về sử thi gốc không phải là danh sách quái vật hay các phép màu. Trung tâm của câu chuyện là một người đàn ông tìm đường về nhà sau chiến tranh.

Odysseus là vua xứ Ithaca, một trong những thủ lĩnh Hy Lạp trong cuộc chiến thành Troy. Khi Troy thất thủ, ông lên đường trở về với vợ là Penelope và con trai Telemachus. Nhưng chuyến đi ấy không diễn ra như một cuộc hồi hương bình thường. Nó kéo dài mười năm, qua bão biển, thần linh, cám dỗ, lỗi lầm và mất mát.

Sử thi Odyssey, thường được gắn với Homer, vì vậy không chỉ là một truyện phiêu lưu cổ đại. Nó là câu hỏi lớn về con người sau chiến tranh: sau khi đã đi qua bạo lực, danh vọng, kiêu ngạo và cô độc, một người còn có thể trở về làm chồng, làm cha, làm vua, và làm chính mình hay không?

1. Vì sao hành trình bắt đầu ở Troy?

Odyssey bắt đầu sau Iliad. Nếu Iliad là sử thi của chiến tranh, cơn giận và danh dự chiến binh, thì Odyssey là sử thi của hậu chiến. Odysseus rời Troy không chỉ với chiến thắng, mà còn với những vết thương tinh thần của một thế giới đã quen dùng mưu mẹo và bạo lực để đạt mục tiêu.

Chặng đầu tiên, Ismarus của người Cicones, cho thấy điều đó rất rõ. Đoàn của Odysseus tiếp tục cướp phá như thể chiến tranh chưa kết thúc, rồi bị phản công và thiệt hại. Đây là cảnh báo đầu tiên: muốn về nhà, con người phải bỏ lại tâm thế chinh phạt.

Về nhà, trong Odyssey, không chỉ là di chuyển trên bản đồ. Đó là quá trình rời khỏi trạng thái chiến tranh để quay lại trật tự gia đình, cộng đồng và đạo đức.

2. Mỗi chặng là một kiểu lạc nhà

Các địa điểm trong hành trình Odysseus có nhiều cách định vị khác nhau. Vì vậy, khi đọc Odyssey, nên xem tuyến đường này trước hết như trật tự biểu tượng của câu chuyện, không phải một bản đồ địa lý tuyệt đối.

Ở xứ Lotus-Eaters, thủy thủ ăn hoa sen rồi quên mất quê nhà. Đây là kiểu lạc đường êm ái nhất: không ai bị giết, nhưng con người mất ký ức, mất mục tiêu, mất lý do để trở về.

Ở hang Cyclops Polyphemus, Odysseus thắng nhờ trí khôn, nhưng cũng phạm lỗi vì kiêu ngạo. Sau khi thoát chết, ông tiết lộ tên mình, khiến Poseidon nổi giận và trừng phạt. Bài học ở đây không chỉ là trí tuệ thắng sức mạnh, mà còn là trí tuệ có thể tự phá hỏng chính mình nếu đi cùng tự mãn.

Ở Aeolus, Odysseus gần như đã về tới Ithaca, nhưng các thủy thủ mở túi gió vì nghi ngờ và tham lam. Một người lãnh đạo thông minh vẫn có thể thất bại nếu tập thể thiếu lòng tin và kỷ luật.

Ở đảo Circe, thủy thủ bị biến thành heo. Hình ảnh này thường được đọc như biểu tượng của phần bản năng thấp trong con người: ăn uống, dục vọng, lười biếng, quên lý trí. Nếu biến thành sư tử hay sói, họ vẫn có vẻ mạnh mẽ. Thành heo thì khác: đó là sự mất phẩm giá.

Ở chặng Sirens, nguy hiểm không đến từ vũ lực mà từ tiếng hát. Odysseus muốn nghe, nhưng phải tự trói mình vào cột buồm và cho thủy thủ bịt tai bằng sáp. Đây là một trong những hình ảnh hay nhất của sử thi: có những cám dỗ không thể vượt qua bằng ý chí trong khoảnh khắc, mà phải bằng kỷ luật được chuẩn bị từ trước.

Ở Scylla và Charybdis, Odysseus không được chọn giữa tốt và xấu, mà giữa mất mát ít hơn và thảm họa lớn hơn. Đây là bài học cay đắng của người lãnh đạo: có lúc quyết định đúng vẫn để lại tổn thất.

3. Calypso và cám dỗ của một thiên đường giả

Một trong những chặng quan trọng nhất là đảo của Calypso. Nữ thần yêu Odysseus, giữ ông lại nhiều năm và trao cho ông một đời sống an toàn, đẹp đẽ, thậm chí có khả năng bất tử.

Nhưng Odysseus vẫn muốn trở về Ithaca.

Điều này làm Odyssey sâu hơn một câu chuyện phiêu lưu. Odysseus không chọn một thiên đường vĩnh cửu nếu cái giá là đánh mất đời sống thật của mình. Ông chọn Penelope, Telemachus, tuổi già, trách nhiệm và cái chết. Nói cách khác, ông chọn làm người.

Trong sử thi, Ithaca không phải nơi giàu có nhất, đẹp nhất hay dễ chịu nhất. Nhưng đó là nơi Odysseus có căn tính. Nhà không chỉ là một địa điểm. Nhà là ký ức, người thân, lời hứa, bổn phận và phần đời mà ta không thể thay thế bằng tiện nghi.

4. Penelope cũng đang đi một hành trình khác

Khi nói về Odyssey, người ta thường tập trung vào Odysseus. Nhưng ở Ithaca, Penelope cũng phải sống trong một dạng thử thách kéo dài. Bà bị bao vây bởi những kẻ cầu hôn, bị ép phải chọn một người thay thế chồng, và phải bảo vệ gia đình bằng trí khôn, sự kiên nhẫn và lòng trung thành.

Nếu Odysseus phải sống sót trên biển, Penelope phải sống sót trong chính căn nhà của mình.

Vì vậy, sự đoàn tụ cuối truyện không chỉ là cảnh người chồng trở về. Đó là khoảnh khắc hai hành trình gặp nhau: một người đi qua biển cả để về nhà, một người giữ cho ngôi nhà ấy chưa hoàn toàn sụp đổ.

5. Odysseus không hoàn hảo

Odysseus đáng nhớ không phải vì ông hoàn hảo. Ông khôn ngoan, can đảm, có tài nói năng và biết xoay chuyển tình thế. Nhưng ông cũng kiêu ngạo, nhiều lần chậm trễ, và không phải lúc nào cũng kiểm soát được hậu quả từ lựa chọn của mình.

Chính sự không hoàn hảo ấy làm nhân vật sống lâu trong văn hóa nhân loại. Odysseus không phải biểu tượng của một con người sạch lỗi. Ông là biểu tượng của khả năng tiếp tục trở về dù đã nhiều lần lạc đường.

Đây có lẽ là lý do Odyssey vẫn còn sức sống sau hàng nghìn năm. Ai cũng có một Ithaca của riêng mình: một nơi để trở về, một lời hứa phải giữ, hoặc một phần bản thân cần tìm lại sau khi đi quá xa.

Kết luận

Đọc Odyssey trước khi xem phim giúp ta thấy hành trình của Odysseus không chỉ là chuỗi cảnh kỳ ảo. Đó là hành trình từ chiến tranh về gia đình, từ danh vọng về trách nhiệm, từ cám dỗ về căn tính.

Nếu Iliad hỏi con người sẵn sàng chết vì danh dự như thế nào, thì Odyssey hỏi một câu khác: sau tất cả những gì đã mất, con người còn có thể trở về sống tử tế hay không?

Nguồn tham khảo

• World History Encyclopedia, "Odyssey: Homer's Epic Poem of Redemption": https://www.worldhistory.org/Odyssey/

• World History Encyclopedia, "Odysseus": https://www.worldhistory.org/odysseus/

• Poetry Foundation, "Homer": https://www.poetryfoundation.org/poets/homer